Een (buiten)gewone klop in het 17e-eeuwse Haarlem

door Janine Eleveld

Als de kloppen bij elkaar kwamen voor een gebed of eredienst, hield de kosteres nauwlettend de deur in de gaten. In de periode van de Republiek der Nederlanden, vanaf het einde van de 16^e eeuw, was het verboden het katholieke geloof in het openbaar te belijden. Het protestantisme was staatsgodsdienst geworden, en de meeste katholieken werden uit hun bestuursfuncties gezet om plaats te maken voor aanhangers van de Reformatie. Hoewel bijeenkomsten van katholieken over het algemeen werden gedoogd, moesten die wel in het geheim georganiseerd worden. In Haarlem ontstond een groep katholieke, vrouwelijke religieuzen die ‘kloppen’ genoemd werden. Zij hielden zich aan de geloftes van kuisheid en armoede. Deze gemeenschap of ‘kloppenvergadering’ kwam samen ‘in de Hoek’, een locatie die verwijst naar de hoek tussen de wijk Bakenes en het Spaarne. Joke Spaans onderzocht de levensbeschrijvingen van deze vrouwen in haar studie ‘De Levens der Maechden’, die in mei dit jaar bij Uitgeverij Verloren uitkwam.

Eén van de kloppen, Tryn Jans Oly (1585-1651), noteerde steeds de levensloop van haar ‘zusters’ na hun dood. Zij liet zich daarbij inspireren door heiligenlevens, waardoor geïdealiseerde levensbeschrijvingen ontstonden met ruime aandacht voor de deugden (soms ook ondeugden) en mystieke ervaringen van de klop in kwestie. De levensbeschrijvingen dienden als voorbeeld voor de andere kloppen. Tryn Oly zette in totaal 203 levens op papier, zodat de teksten een enorme schat aan informatie bieden over deze vrouwengemeenschap. De drie dikke banden met biografieën zijn nu in het bezit van de bibliotheek van het Catherijneconvent. Spaans beschrijft met behulp van aanwijzingen in deze ‘Levens’ de context waarin de kloppengemeenschap tot bloei kwam, de organisatie van hun gelovige en werkzame leven, en hun dagelijkse beslommeringen. Doel van haar contextuele onderzoek is het geven van een aanzet tot een verdere analyse van de teksten. In haar boek is een cd-rom toegevoegd met een transcriptie van de ‘Levens’, omdat het ontbreekt aan een wetenschappelijke editie van het handschrift.

Sterk is de studie van Spaans in het aangeven van de ontwikkeling van een kleine, losjes georganiseerde gemeenschap tot een grote, invloedrijke kloppenvergadering, waarop de katholieke kerk steeds meer grip kreeg. Wat begon met één priester of ‘overste’, die twee geestelijke dochters aannam, dijde uit tot een gemeenschap met meerdere huizen, die elk een geestelijke moeder kregen toegewezen. Vooral de sterke familiebanden zorgden voor de aanwas van nieuwe gelovigen. Het grote netwerk van de kloppen wordt door Spaans ontward, maar dit zorgt er wel voor dat haar tekst af en toe stroperig wordt. Vele namen passeren de revue, en dat had wat mij betreft voor het leesgenot wel wat minder gekund. Een oplossing was geweest de stambomen van families en schema’s van andere netwerken als bijlage toe te voegen


Opgelucht was ik soms als ik weer belandde op de gedeeltes over het dagelijkse leven van de klop, het meest intrigerende onderdeel van deze studie. Uit de ‘Levens’ is allerlei informatie te vinden over het wel en wee van een gewone klop. 


Een goed voorbeeld is een beschrijving van de dagindeling van Catarina Dirks Wy. Zij stond om half vijf op om zich in een half uurtje aan te kleden om te kunnen deelnemen aan de getijden in de kerk: ‘Dan stont zy op te half vyven, datse tegen vyven gecleet waer, hebbende dan haer oeffeninge ende gebedekens ter wyl zy haer cleden. Als sy noch crachten hadde, ende de gelegentheyt, ginck te vyven nade kerck, om te hooren leesen die Priesterlicke Latynse getyden…’. Het lijkt alsof Catarina voor je staat, terwijl ze haar krachten verzameld om op tijd bij het gebed te zijn. 


Natuurlijk staat er een boodschap in dit stuk – haar gedachten waren bij het aankleden al alleen op God gericht, maar tegelijk krijg je als lezer van zo’n fragment een heel levendig, duidelijk beeld van wanneer en hoe deze vrouw de dag begint. Fragmenten als deze zijn door Spaans als kaderteksten in het boek opgenomen, ter illustratie van de thema’s die zij aanhaalt. Die korte stukjes doen verlangen naar een verdere tekstgerichte analyse van de levensbeschrijvingen. Joke Spaans heeft hiervoor een duidelijk startschot gegeven.

Joke Spaans, De Levens der Maechden. Hetverhaal van een religieuze vrouwengemeenschap in de eerste helft van dezeventiende eeuw, Uitgeverij Verloren 2012, 166 pag., ISBN 9789087042899, €19,-